كه نور خدا حقيقت وجود بسيط مبسوط است كه * ( الله نُورُ اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضِ 24 : 35 ( 1 ) پس ماهيات و تعينات سماوات و ارض ، مستنير ، و وجود حقيقى طرد العدم كه منشأ آثار مترتبه بر آنهاست و به اعتبار او مستحق اطلاق حقيقت بر آنها مىشوند ، نور است و از جملهء انوار حق است وجودات جمعيهء مجردات مرسله و وجودات مجردات متعلقه . چنان كه اشراقيين از حكماء ، عقول كليه را انوار قاهره نامند و نفوس فلكيه را انوار مدبره و نفوس ناطقهء ارضيه را انوار اسپهبديه و همهء اينها ذواتشان انوار خداست . كو ز نور عقل : يعنى نورى كه به ذهن و به حس در آيد . ( ( 1131 ) ) پس نهانيها به ضد پيدا شود * چون كه حق را نيست ضد پنهان بود ن 56 6 - ك 25 24 پس نهانيها : صاحب گلشن راست : اگر خورشيد بر يك حال بودى شعاع او به يك منوال بودى ندانستى كسى كاين پرتو از اوست نكردى هيچ فرق از مغز تا پوست ظهور جملهء اشيا به ضد است ولى حق را نه مانند و نه نداست چو ذاتش را نباشد ضد و همتا نمىدانم چگونه دانى او را ( ( 1144 ) ) هر نفس نو مىشود دنيا و ما * بىخبر از نو شدن اندر بقا ن 56 19 - ك 25 29 هر نفس نو مىشود دنيا : متكلمين مىگويند : اَلعَرَضُ لا يَبقى زَمانَينِ ، اعراض عالم در تغيير و تبدل است . و حكما مىگويند : « العالم متغير » و بعض حكما در جواهر عالم يعنى اجسام و قوى و طبايع ، تجدّد و تبدّل قايلند و عالم طبيعى را بالتمام حادث مىدانند چه جواهر مذكوره و چه اعراض را . و از كلمات عرفاست كه لا تِكرارَ فى التَّجَلَّى . و شيخ شبسترى مىگويد : به هر جزوى ز كل كان نيست گردد كل اندر دم ز امكان نيست گردد جهان كل است و در هر طرفة العين عدم گردد و لا يبقى زمانين پس هر لحظه عالمى تسليم مىشود و عالم ديگر حادث مىشود . و در كلام مجيد به اينها اشارت است كه * ( أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ اَلأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ 50 : 15 ( 2 ) و نيز * ( كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ 55 : 29 ( 3 ) و نيز * ( إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ 35 : 16 ( 4 ) يعنى خواست و برد . چه صفات حق و وجوبيست و مشيتش فعلى است و قوه و امكان پيرامون جلالش نيست . بلى حق و صفات حق قديم است پس انارتش افول ندارد و قديم الاحسان است و باسط اليدين بالعطية است دائماً و قديم التكلم است و بالجمله آن چه از ناحيهء حق است قديم و دائم و ثابت است .

--> ( 1 ) قرآن كريم ، سورهء نور ، آيهء 35 . ( 2 ) قرآن كريم ، سورهء ق ، آيهء 15 . ( 3 ) قرآن كريم ، سورهء الرحمن ، آيهء 29 . ( 4 ) قرآن كريم ، سورهء ابراهيم ، آيهء 19 .